Биография Ыбырая Алтынсарина
 
Региональный сайт Костанайской области
 
Категория: Ыбырай Алтынсарин | Просмотров: 69273 | автор: akimaltyn | 19-03-2009, 18:45 | Комментариев ( 16 ) | Печать
Ыбырай Алтынсарин
Ыбырай АлтынсаринЫбырай Алтынсарин родился 20 октября (1 ноября) 1841 года в Аракарагайской волости Николаевского уезда (ныне Алтынсаринский район Костанайской области). Ыбырай Алтынсарин рано лишился отца, и воспитывался у своего деда - известного бия Балгожи Жанбуршина. 
В 1850 году Балгожа - би определил Ыбырая в школу - интернат при Оренбургской пограничной комиссии. Алтынсарин успешно окончил ее в 1857 году и в течение трех лет работал писарем у своего деда Балгожи - управляющего Узунским родом племени кипчаков, войскового старшины Оренбургской комиссии. 
Некоторое время Ыбырай Алтынсарин работал толмачом (переводчиком) в Оренбургском областном правлении. В 1860 году областное правление разрешила ему открыть начальную школу для казахских детей в Оренбургском укреплении, (г. Тургай) в которой он назначался учителем русского языка.Открыть школу в глухом городке было делом нелегким: не было средств, не было поддержки областного правления и местных властей. Однако, трудности не остановили Алтынсарина. 8 января 1864 года состоялось торжественное открытие школы. Так началась просветительская деятельность Алтынсарина. Некоторые время Ыбырай Алтынсарин работал в Тургайском уездном управлении в качестве производителя, исполнял обязанности старшего помощника уездного начальника, временно - уездного судьи. 
В 1879 году Ыбырай Алтынсарин получил назначение на должность инспектора школ Тургайской области. В этой должности Ыбырай Алтынсарин работал до конца своей жизни. 
В 1883 году Ыбырай Алтынсарин переехал в Николаевский (Кустанайский) уезд. В родном местечке в Аракарагайской волости, в трех километрах от г. Кустаная, на сгибе реки Тобол, на островке, где имелось небольшое озеро, получившее в последствии название "Инспекторское", он построил дом, где жил и работал до самой смерти. 
Ыбырай Алтынсарин скончался 17 июля 1889 года и был похоронен по - казахскому обычаю при огромном стечении народа недалеко от своего дома на берегу Тобола рядом с могилой отца. Перед смертью Алтынсарину было присвоено звание статского советника, что по тем временем соответствовало генерал - майору от инфантерии. 
Выдающаяся историческая заслуга Алтынсарина заключается в том, что по его инициативе при самом непосредственном его участии была создана в Казахстане народные светские школы. При жизни ему удалось открыть четыре двухклассных центральных русско - киргизских училища, одно ремесленное училище, одно женское училище, пять волостных школ, два училища для детей русских поселян. 
Школы, созданные Алтынсариным, после его смерти продолжали существовать, но развитие получить они не смогли. Новая станица в истории школ Ы. Алтынсарина открылась после победы Октября: они были преобразованы в советские трудовые школы. Одна из таких школ на родине Ы. Алтынсарина, в г. Кустанае, - в 20-е годы была передана в ведение Наркомпроса Казахской ССР и реорганизована в школу - коммуну. Затем перед Великой Отечественной войной - преобразована в среднюю школу с пансионом для воспитанников. Ей было присвоено имя ее основателя Ыбырая Алтынсарина
Много труда вложил Ыбырай Алтынсарин в дело подготовки учителей для начальных народных школ в крае, прежде всего из казахов. По его инициативе была открыта учительская школа в г. Троицке, немного позже переведена в г. Оренбург. 
Алтынсарин не только открывал светские народные школы, но и разрабатывал для них дидактические принципы обучения и воспитания детей, создал учебные и методические пособия, регулярно осуществлял инспекторский надзор, ежегодно посещая каждую школу, заботился о создании библиотеки при каждой школе. 
Около трех лет потратил Ыбырай Алтынсарин на разработку казахского алфавита на основе русской графики. Еще до назначения на должность инспектора школ Тургайской области Ыбырай Алтынсарин приступил к составлению учебных пособии для учеников русско - казахских школ. В 1879 году вышли в свет два пособия "Киргизская хрестоматия", "Начальное руководство к обучению киргизов русскому языку".
Обе книги Ыбырай Алтынсарина занимают особое место в истории культуры Казахстана как памятники письменной литературы, а также как учебные пособия, построенные по научному принципу
Большую художественную, историческую и познавательную ценность представляет публицистическое наследие Ыбырая Алтынсарина. Основную его часть составляет переписка казахского просветителя с русскими друзьями, учителями и различного ранга представителями народного образования. 
Ыбырай Алтынсарин выступал и как ученый - этнограф. В его очерках вскрывается консервативная сущность патриархально - феодального быта и обычаев казахов. Особого внимания заслуживает труды Ыбырай Алтынсарина, посвященные преобразованию социально - экономического строя и хозяйственного быта казахского аула.


ЫБЫРАЙ (ИБРАГИМ) АЛТЫНСАРИННІҢ ӨМІРБАЯНЫ
(1841-1889)

Ыбырай (Ибрагим) Алтынсарин 1841 жылы 20 казан күні қазіргі Қостанай облысы, Затобол ауданында туылды. Ыбырай-дын төрт жасында әкесі Алтынсары дүниеден өткендіктен, ата-сы Балғожа бидің колында өседі. Ұлы ұстазды дүниеге келтірген анасының есімі — Айман, ал жары қарапайым казақ кызы — Айғаныс еді.
Ыбырай Алтынсариннан екі үл бала (үлкені 9 жаста, кішісі 2 жаста), екі қыз бала (үлкені 12 жаста — асырап алған, ағасының кызы, кішісі 1 жаста) — небәрі 4 бала қалған.
Ыбырайдың үлкен баласы әкесі тірі кезінде Қостанай кала-сындағы орыс-казақ мектебіне түсіп, сауатын ашқаннан кейін Троицкі қаласындағы гимназияда оқыды.
Балғожа Жаңбыршин белгілі би, ірі бай болған кісі. Ол үзак уақыт Орынбордағы погран (шекара) комиссиясы қоластында, Қыпшақ руына старшина болып қызмет істеген, патша өкіметінен щен-шекпен алған ірі феодалдың бірі.
1850 жылы Орынбор қаласында қазақ балаларына арналып жеті жылдық мектеп ашылған еді. Білімнің парқын білген, орыс шенеуніктеріне силы болған Балғожа би жас Ыбырайды сол мек-тепке оқуға береді. Патша үкіметінің реакцияшыл саясатын бүркеу мақсатымен жұртшылықтың көзін боямақшы болып, жергілікті патша әкімдері бүл мектепті ашуда түрлі әрекеттер жасады. Мысалы, әлгі айтылған мектеп 1850 жылы 22 тамыз күні ашылды. Сол күні жергілікті колониялыкөкімет Орынбор кала-сында сүлтандарды, белгілі аксакалдарды, ірі байларды шақырып, олардың құрметіне той жасады. Бұл той 23 тамыз күні каланың сыртында, Жайық өзенінің бойында өтті. Тойға жергілікті патша әқімдері тегіс қатысты. Бұл тойға жиналған патша әкімдері мен сұлтандар, ірі байлар өзара тілектес екендіктерін білдірді.
Жаңа ашылған мектепке қазақ жерінен 30 бала, олардың ішінде 9 жасар Ибрагим де оқуға кабылданып, орысша оқып, тәрбие алды. Жергілікті өкімет орны оқушы қазақ балаларына өзгеше түрлі киім тіктіріп кигізді және оларға казақша тамақ ас-тырып бергізетін болды. Ондағы басты максат — қазақ балалар-ын қадірлеу емес, патша өкіметінің өрескел реакцияшыл саяса-тын бүркеу еді.
Балалар мектепте орыс тілі, кеңсе қатынас хаттарын жазу үлгілері, есеп, татар тілі сияқты пәндерді және мұсылман діні сабағын оқыды. Балалар жүма күні намаз окуға міндетті болды. Жас болғандыктан олар ораза ұстаудан босатылды. Бұл мектепті ашудағы максат — ауылдык жердегі өкімет орындарына орыс және татар тілдерінде іс жүргізіп отыратын писарьлер дайындап шығару болды. Сонымен қатар, окушы қазак балаларына өзінің отарлау саясатына сәйкес тәрбие беру максатында ислам дінін пайдаланді. Күн сайын оқушы балалар арасына келген молда: «Құдайға сыйынындар, Мұхаммедтің үмбетісіндер, патшаға құл болындар», — деп үгіттеді.
Орынбор шекара комияссиясы жанындағы осы мектепті Ыбырай Алтынсарин 1857 жылы үздік бітіріп шықты. Тарихи деректерге қарағанда, мектепте окып жүрген кезінде жас Ыбырайға Орын-бор қаласында тұратын орыс демократтарының ықпалы болды. Ыбырай орыс мәдениетінің жетістіктерінен — А.С.Пушкиннің, М.Ю.Лермонтовтін, Н.В.Гогольдің, т.б., сондай-ақ, Фердоуси, Низами, Навои сияқты Орта Азиялык акындардың туындылары-іі.іп сусындап, рухани есті. Сол кезде Орынбор шекара комис-сиисыңца кызмет істейтін белгілі ғалым В.Григорьевтің жеке кі іапханасынан көркем шығармаларды, тарихи, философиялық одебиеттерді алын оқып, өзінің білімін тереңдетті. Жалпы, Ыбырайдың рухани өсуіне ықпал еткен орыс ғалымдарының ішінде профессор Н.И.Ильминский мен В.Григорьевтің еңбегі ерекше аталады.
1857 жылы мектепті бітіргеннен кейін, Ыбырай өз аулында мүпілімдік қызмет атқаруды максат тұтты. Алайда, ол кезде Қазакстанда халық мектептері ашылмағандыктан, 1860 жылы ол Орынбор облыстық баскару мекемесіне тілмәш боп кіріп, аз уақыт қызмет істеді. Тілмәштық қызметке қанағаттанбаған Ыбырай күн сайын Орынбор облыстық баскару мекемесінің ма-іасын ала жүріп, казак сахарасында бастауыш мектептер ашуға рұқсат сұрай бастады. Нәтижесінде 1861 жылы Ыбырайдыңтілегі бойынша Торғай және Ырғыз қалаларында қазақ балаларына арнап бастауыш мектеп ашуға рұқсат етідді. Сонымен, 1864 жылы 8 қаңтар күні көптен күткен халық мектебі ашылды. Ыбырай маңайындағы елдерді тұтас шақырып, жаңа ашылған бастауыш мектептің құрметіне той істеді. Бұл тойға Сарыарқаны мекен ет-кен ауылдардың азаматтары, өнерлі жастар, орыс шенеуніктері, қазақтын ауқатты кісілері, сұлтандар қатысты.
Алтынсариннің мұғалімдік қызметінің алғашқы қадамы оның саяси-қоғамдық, мәдени-әлеуметтік көзқарасын қалыптастыра бастады.
1867 жылы патша үкіметі қазақ жерін басқарудың жаңа «Уақытша ережесін» шығарып, Ы.Алтынсарин басқарманың тағайындауы бойынша Торғай уездік басқару мекемесі жанын-дағы сот орныңда іс жүргізуші, аға жәрдемшілік, ауылнай сайла-уда судьялық қызметтер аткарды. 1883 жылы Ы.Алтынсарин өзінің туған ауылы Арақарағай болысындағы сайлауға қатысты. Болыстыққа 10 жыл бойы таласкан екі адамды емес, мүлде басқа адамды болыс сайлап, елді күйзелткен шиеленісті дұрыс шешіп кетті. Алайда, Ыбырайдың бүл шешіміне қанағаттанбаған өз қан-дастары оның үстінен арыз жазып, абақтыға отырғызды. Айыбы дәлелденбегендіктен, Ыбырай абақтыдан көп ұзамай босатылды.
Одан арғы өмірін түгелдей білім беру ісіне арнаған Ыбырай уездік, болыстық және кәсіптік мектептер, сондай-ақ қыз бала-ларға арналған мектептер ашып, қараңғы қазақ даласына нұрын шашты.
Бүгінгі өміріміз көрсетіп отырғандай, Ыбырай Алтынсарин негізін калап берген білім беру жүйеміздің ақыры жаман болған жоқ.
Ы.Алтынсарин 1889 жылы 17 шілде күні ертеңгі сағат 11 шамасында, Қостанай қаласынан 3 шақырымдай жерде, Тобыл өзенінің иіні, «Инспектор көлі» жағасында салдырған өз үйінде дүние салды.
...«Туған елге пайдалы іске қолдаң келгенінше үлес қосу — әрқайсымыздың міндетіміз», — деп кеткен көреген ғүламанын сезі де, ісі де әркайсымызды өмірге қүлшындырып, жаңа ғасыр-лардан жалғасын таба берсе керек.






Уважаемый посетитель, Вы зашли на сайт как незарегистрированный пользователь. Мы рекомендуем Вам зарегистрироваться либо зайти на сайт под своим именем.
Регистрация на сайте! Забыли пароль?

Другие новости по теме:

  • Тіл мәселесі басты назарда
  • «Қазақстан Республикасындағы Тіл туралы» Заңын орын ...
  • Діни бірлестіктерімен байланыс бойынша Кеңес
  • СЕҢБІЛІККЕ ШЫҚТЫ
  • Жыр жүректер соғуын тоқтатпайды

  • #1 написал: Аня
    цитировать         9 сентября 2009 17:23    



    Группа: Гости
    Регистрация: --

    Пожалусто помогите найти Стих Ы.Алтынсарина!



    #2 написал: Бэлла
    цитировать         25 февраля 2010 11:18    



    Группа: Гости
    Регистрация: --
    Нужен стих..на каз.языке..плизз.помогите


    #3 написал: Акмарал
    цитировать         4 августа 2010 03:30    



    Группа: Гости
    Регистрация: --
     winkМаан найтын акындарды бірі-Ыбырай Алтынсарин. 


    #4 написал: Глім
    цитировать         21 октября 2010 18:37    



    Группа: Гости
    Регистрация: --
    Помогите мне


    #5 написал: Санжар
    цитировать         27 октября 2010 22:51    



    Группа: Гости
    Регистрация: --
     помагите найдти стих Алтынсарина (Кел балалар оулы) 


    #6 написал: akimaltyn
    цитировать         28 октября 2010 21:37    



    Группа: Администраторы
    Регистрация: 4.03.2009
    Санжар, вот здесь http://www.altynsarin.ru/ibrai/


    #7 написал: Айдана жануля
    цитировать         30 октября 2010 20:59    



    Группа: Гости
    Регистрация: --
    Рахмет!!! Керек мліметті таптым!

    керегімді таптымммммммммммммммммм!wink



    #8 написал: aida
    цитировать         8 ноября 2010 18:26    



    Группа: Гости
    Регистрация: --
    кушти екен, бирак кателери бар!


    #9 написал: наденька
    цитировать         23 ноября 2010 16:04    



    Группа: Гости
    Регистрация: --
    а , я нашла и мне поставили 5, wink love winked

    яяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяяя


    #10 написал: Жанерке Ермеккызы
    цитировать         14 января 2011 21:05    



    Группа: Гости
    Регистрация: --
    вот мини-реферат про Ы.Алтынсарина:
    Ыбырай Алтынсарин 1841 жылы 20 азанда азіргі останай облысыны, Затобол ауданында туып, 1889 жылы 30 шілдеде айтыс болан. 

      кесі Алтынсары ерте айтыс болып, атасы Баложаны бауырында седі. Баложа сзге шешен, тілге ста, би, з ортасына белгілі, беделді адам болан. Ы. Алтынсарин сауатын мсылманша ашып, ауылда молдадан хат таниды. 1850 жылы Орынборда ашылан аза - орыс мектебіне тседі. Мектеп сабаы орыс, татар тілдерінде жреді. Дегенмен ынталы да зерек Ыбырай мектепті  1857 жылы здік бітіріп шыады. Мектепті бітіргеннен кейінгі екі жылында з елінде тілмаш болып ызмет етеді.



    #11 написал: жамбыл
    цитировать         30 января 2011 21:21    



    Группа: Гости
    Регистрация: --
    wink керегІмдІ таптым


    #12 написал: Досым
    цитировать         21 февраля 2011 19:21    



    Группа: Гости
    Регистрация: --

    ура супер я нашол реферат

    спааааассссииббббба



    #13 написал: Назгл
    цитировать         13 сентября 2012 16:28    



    Группа: Гости
    Регистрация: --
    Слеметсіздер ме! Ыбырай атамызды наты анша баласы бар екенін кім айта алады а? Кей деректерде Абдолла, бдірахман жне Шрипа ыздары ана крсетілген де, ал, таы біреулерінде Халитбек деген таы бір лы крсетілген. Миым атып кетті. Алдын-ала рахмет!


    #14 написал: Меруерт Жни
    цитировать         18 ноября 2012 21:15    



    Группа: Гости
    Регистрация: --
    рахмет сіз маан кп кмектестііз!!!


    #15 написал: Malika
    цитировать         31 января 2013 23:35    



    Группа: Гости
    Регистрация: --
    Magzhan ya tebya lublu!!!!!!! love


    #16 написал: иришка
    цитировать         14 января 2014 15:42    



    Группа: Гости
    Регистрация: --
    большое спасибо, выручили love



    Добавление комментария



  • Наверх
     
     
     
    Copyright Altynsarin.ru © 2008-2013. При любом использовании материалов гиперссылка - www.altynsarin.ru обязательна!